Now Reading
पीडिता

पीडिता

Menaka Prakashan

‘‘तुज्या आय* **’’ आईनं दचकून मृणालकडे नजर टाकत फ्रेंच विंडोची काच बंद करून टाकली. त्या घट्ट काचेतूनही त्या उनाड मुलांचा कोलाहल आता मृणालला स्पष्ट ऐकू येत होता. आतापर्यंत तिचं लक्षही गेलं नव्हतं त्याच्याकडे, पण आईच्या तीव्र प्रतिक्रियेनं तिला पुन्हा अस्वस्थ केलं. आताशा असंच व्हायचं. सगळे नको तितकं सांभाळायच्या नादात तिला पुन्हा सामान्य व्हायला देत नव्हते.

हा आजचाच प्रसंग. यांचा फ्लॅट पहिल्या मजल्यावर रस्त्यालगत होता. त्यांच्या समोरच एक नवीन इमारत उभी राहत होती. तिच्या बांधकामाच्या मजुरांची उनाड मुलं दिवसभर काही काम नसल्यानं तिथेच खाली खेळत राहायची. बर्‍याच वेळा खेळापेक्षा मारामारी आणि अश्लील भाषेतली भांडणंच जास्त असायची. आणि मृणालच्या घरी त्यातला शब्द न शब्द ऐकायला जायचा. खरंतर ही कटकट गेल्या नऊ-दहा महिन्यांपासून अशीच होती. आधी घरी कुणाला त्रास जाणवत नसे, पण आता त्या प्रसंगानंतर ती मुलं, त्यांची भाषा आई आणि बाबांना जास्तच खटकू लागली होती.
‘‘जळलं मेलं हे बांधकाम कधी संपतंय कोण जाणे! मी तर पोलिसांत तक्रार करायचा विचार करतेय. नाहीतरी सध्या वार्‍या असतातच तिथे. या परिस्थितीत ऐकतील तरी आपलं. आपणही आवळा देऊन कोहळा काढू.’’

बोलण्याच्या भरात आपण नको ते बोलून गेलो, हे जाणवून आईनं करकचून जीभ चावली. मृणालच्या कपाळावरची शीर आतापावेतो तणतणली होती. ओटीपोटात परत एक बारीक कळ उमटली. तसे चार महिने होऊन गेले होते त्या घटनेला, पण काही जखमा आयुष्यभर न भरणार्‍या होत्या हेच खरं. ती काही न बोलता उठून आतल्या खोलीत गेली. हा वीकेंडही असाच रटाळ जाणार होता. आठवड्याचे पाच दिवस तिचे बरे जायचे. ऑफिसचं व्यग्र वेळापत्रक तिला बाकी काही विचार करायला फार वेळ द्यायचंच नाही, पण वीकेंड? नकळत तिची नजर बेडसाईडच्या अमितच्या फोटोकडे गेली. तो असताना किती गोष्टी ठरवलेल्या असायच्या वीकेंडला… बाकी काही नाही, तर कुठे न कुठे तरी ट्रेकिंग तर हमखास. तिचीच आवड होती ती. तिच्या आवडीखातर अमितनं पण अंगीकारलेली. त्या दोघांनी मिळून कितीतरी ट्रेक्स एकत्र केले होते. तो निसर्ग… तिथली ताजी हवा… तिथली शांतता… तिला नेहमीच एक वेगळी अनुभूती देऊन जायचे. त्या दोघांनी तर ‘व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’चा ट्रेक पण ॅन केला होता या वर्षी. पण नियतीनं काही वेगळंच योजलं होतं. आता तिच्या आयुष्यातून ट्रेकचा विषय कायमचा निषिद्ध झाला होता. तसाही अमितच्या आईला ट्रेक कधी आवडायचाच नाही. आणि मृणाल अमितला ट्रेकला नेते म्हणून त्यांचा मृणालवर रागही होता. आता तर अमित जायला पण तो ट्रेकच कारणीभूत ठरला. खरंतर अमितच्या मृत्यूला ट्रेक जबाबदार नव्हता, पण ते घडलं ते ट्रेकवर… त्यामुळे अमितची आई आता कधी मृणालला माफ करणार नाही, याची मृणालला खात्रीच होती.

‘‘वकिलांच्या ऑफिसमधून फोन होता. उद्याची तारीख आहे कोर्टाची.’’ बाबा मागून येऊन हळुवार स्वरात बोलले.
‘‘हो, लक्षात आहे माझ्या. उद्या उशिरा येईन सांगून आले आहे ऑफिसमध्ये.’’ मृणाल मागे वळून न बघता बोलली. आता हे पर्व किती वर्षं असंच सुरू राहणार होतं देवाला ठाऊक. घर, ऑफिस, पोलिस ठाणे, कोर्ट, ट्रायल्स… मृणालला परत ओटीपोटातली कळ जाणवायला लागली.
दारावरची बेल वाजली, तसे बाबा दार उघडायला निघून गेले. अकरा वाजले होते. सविता आली असणार. सविता त्यांची कामवाली. हल्ली तिचीही बडबड घरी आली, की कमीच असायची. घराचं वातावरण तिलाही घुसमटवून टाकायचं. पण आज मॅडमचा नूर काही वेगळाच वाटत होता. एक चकार शब्द न बोलता तिनं भांडी घासली आणि घर साफ करायला घेतलं.

‘‘काय गं, काय बिनसलंय आज?’’ आईलाही तिचं बिनसलेलं जाणवलं होतं तर.
‘‘पोरानं पाचशे रुपये चोरले काल. शाळा बुडवून समोरच्या पोरांबरोबर हुक्का ओढायला गेला होता. तरी बरं, शेजारच्यानं पाहिलं म्हणून कळलं. नाहीतर मी इकडे कामात. मला तर कळलंच नसतं हा कधी हाताबाहेर गेला ते.’’ सविताच्या डोळ्यांतून आता धार वाहायला लागली होती.
‘‘मेली नतद्रष्ट कार्टी! स्वतः शिकणार नाहीत आणि दुसर्‍यांच्या पोरांना शिकू देणार नाहीत. आणि असंच मोठं होऊन दुसर्‍यांच्या पोरींचं आयुष्य उद्ध्वस्त करायचं, हाच यांचा आयुष्यभराचा धंदा.’’ उद्वेगात आई नेहमीच त्या विषयावर येऊन घसरायची. सवितानं चमकून मृणालच्या दिशेनं पाहिलं आणि मान खाली घालून जमीन पुसायला लागली.

मृणाल हळूहळू बधिर होत चालली होती. आताशा या उद्वेगाचा तिच्यावर काही परिणाम होत नसे. तिनं शांतपणे स्वतःचं कपाट लावायला घेतलं. आता सहज एका तासाची निश्चिती. सगळे कप्पे रिकामे करून तिनं साफ केले आणि परत लावायला सुरू केले. सगळ्यात खालच्या कप्प्यातून अचानक एक पिशवी खाली पडली. तिचे ट्रेकिंग शूज. हे पूर्वी हॉलमध्येच असायचे. दर वीकेंडला तिला लागायचेच, पण त्या दिवसानंतर त्यांची रवानगी कपाटात झाली. किती उत्साहात होती ती त्या दिवशी. ती दोघं भल्या पहाटे उठून कळसुबाई कड्यावर जाण्यासाठी निघाले होती. तसा त्यांचा नेहमीचा ग्रुप ठरलेला होता, पण त्या दोघांना जरा एकट्यानंच थोडं निसर्गभ्रमण करायचं होतं. भल्या पहाटे नेहमीप्रमाणे अमितनं तिला पीक अप केलं आणि ती दोघं साडेपाचच्या सुमाराला त्या पायथ्याशी जाऊन पोचली. अजून पहाटेचं फटफटलं पण नव्हतं. ती दोघं आपल्याच धुंदीत हळूहळू चालायला लागली. अमितनं एकदा सुचवलंही होतं, की आपण बाकीचे येईपर्यंत थांबू. पण तिथल्या एका स्पॉटवरून सूर्योदय सुरेख दिसतो, असं तिनं ऐकलं होतं. त्या स्पॉटवर जाऊन थांबायचं असं तिनं ठरवलं; आणि सगळंच अघटित घडलं. मागून कधी ते चौघं त्यांच्या मागावर आले ते या दोघांना कळलंही नाही. कळेपर्यंत दोघांनी तिला धरलं होतं आणि दोघं अमितला मिळेल त्या वस्तूनं मारत होते. झटापटीत तो तोल जाऊन दरीत पडला, तेव्हाही त्यांनी दयामाया दाखवली नाही. त्यांची शारीरिक भूक संपवून तिच्या शरीराचा चोळामोळा बाजूच्याच झाडीत टाकून ते पसार झाले. नशिबानं मागचा ट्रेक ग्रुप तासा-दीड तासात त्या जागी पोचला आणि हिची खाली पडलेली पर्स एकाच्या दृष्टीला पडली म्हणून त्यांनी तिला शोधलं. हॉस्पिटलमधून बाहेर पडायला एक महिना लागला होता तिला. त्या काळात तिचं विश्वच उलथपुलथ होऊन गेलं. आता ती पीडिता नावानं उल्लेखली जाऊ लागली होती. बरेच वार्ताहर, न्यूजचॅनेल्सनी तिची कहाणी चटकदार बनवून विकली होती. शारीरिक, मानसिक सगळ्याच बाजूंनी कुचंबणा होत होती. अमित असता तर ती हे पण सहन करू शकली असती, पण तो तर गेलेला. त्या घटनेनंतर त्याची आई एकदा भेटायला आली होती हॉस्पिटलमध्ये. फार बोलली नाही, पण मृणालच्या बाजूला शांतपणे तासभर बसून गेली, मात्र नंतर ती कधी आली नाही. तिची बाजू मृणाल समजू शकत होती. अमित तिचा एकुलता एक मुलगा. तिचं तर विश्वच संपुष्टात आल्यासारखं झालं असणार. आणि त्यातून हे सगळं ट्रेकिंगवर घडल्यामुळे त्या मृणाललाच त्या घटनेला जबाबदार धरत असणार, हे तिला पूर्ण ठाऊक होतं.

मृणालनं शांतपणे ते शूज परत कपाटाच्या तळाशी कोपर्‍यात सारून ठेवले. ‘हे शूज सविताच्या मुलाला देऊन टाकले पाहिजेत. एवढे महागाचे शूज, कमीत कमी वापरात तरी राहतील.’ मृणालनं मनातल्या मनात ठरवत उरलेलं कपाट नीट लावून टाकलं.
एव्हाना आई बाहेर जेवायची ताटं घ्यायचा आवाज यायला लागला होता. आईला मदत करण्यासाठी ती उठणार इतक्यात दाराची बेल वाजली.
‘‘अरे तुम्ही? या या.’’ बाबांचे कुणी तरी स्नेही आलेले असावेत.
‘‘मृणाल, बाहेर ये गं. अमितच्या आई आल्या आहेत बेटा.’’ बाबा बाहेरूनच वर्दी देत होते.
‘अमितची आई? आता?’ मृणाल झटक्यात उठली. ‘बापरे! आता काय नवीन?’ तिला या क्षणी कसलाही नवीन तमाशा नको होता खरंतर, पण त्यांना दुर्लक्ष करता येणार नव्हतं. या आपत्तीला तोंड देण्याखेरीज गत्यंतरही नव्हतं.
ती अस्वस्थ होऊन बाहेर आली.
त्या तिच्याकडे बघून हलकेच हसल्या.
‘‘मी अवेळी आले का? हल्ली जरा वेळकाळ लक्षातच राहत नाही माझ्या. सॉरी हां.’’ टेबलावरची ताटं बहुदा त्यांच्या नजरेला पडली असावीत.
‘‘अहो, आपल्या लोकांना कसली वेळकाळ? आलात तेच खूप बरं वाटलं.’’ आई सौम्य आवाजात बोलली. मृणाल गच्च मूठ धरून त्यांच्या समोरच्या खुर्चीत बसली. एक-दोन क्षण विचित्र शांततेत गेले.
‘‘उद्या कोर्टाची तारीख आहे ना, मी म्हणूनच आले. तुझी हरकत नसेल तर मी येईन तुझ्याबरोबर उद्यापासून.’’ त्यांनी सरळ विषयालाच हात घातला. मृणाल आश्चर्यानं त्यांच्याकडे बघत होती.
‘‘हे बघ, अमितचा मृत्यू पचवणं मला शक्य नाहीये पोरी. पण त्याला सामोरं जाताना तुझ्या पदरची कुचंबणा मला भोगावी नाही लागली. मला खात्री आहे, आज अमित असता, तर तो प्रत्येक क्षणाला तुझा बाजूला खंबीर उभा असता. माझ्या मुलाच्या आत्मनिर्भरतेची मला खात्री आहे. म्हणूनच या परिस्थितीतून बाहेर पडेपर्यंत मला तुझी सावली बनू दे. मला तेवढंच समाधान.’’ त्या प्रत्येक शब्द पूर्ण विचार करून बोलत होत्या.
‘‘आणि हो, गेले दोन महिने मी सकाळी रोज चालण्याचा सराव करते आहे. तुझी हरकत नसेल, तर आपण दोघी त्या ‘व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’चा ट्रेक करूया. बरोबर तुझे कुणी फ्रेंड्स असतील, तरी माझी काही हरकत नाही. पण अमितची ती शेवटची इच्छा मला पूर्ण करायची आहे. तू ट्रेकिंग सोडलेलं त्याला कधीच आवडणार नाही, त्यामुळे तेवढा विचार मात्र मनात कधी आणू नकोस बेटा. त्याच्या मृत्यूनंतर का होईना, त्याची आई काहीतरी नवीन शिकली याचं त्याला समाधान मिळो.’’ बोलता बोलता त्यांचा स्वर गदगदित झाला.

मृणालच्या डोळ्यांतून आता आसवधारा लागल्या होत्या. नकळत उठून ती कधी त्यांच्या कुशीत शिरली ते तिचं तिलाच कळलं नाही. आईनं त्यानंतर अमितच्या आईला जेवल्याशिवाय सोडलंच नाही. त्याही फारसे आढेवेढे न घेता जेवून निघाल्या. त्यांना खाली सोडून आई-बाबा घरी आले. निघण्याआधी सकाळी आठ वाजता भेटायचं निश्चित करूनच त्या गेल्या. आज कुठे तरी मृणालला हलकं वाटत होतं. ती येऊन विचारांच्या धुंदीत बिछान्यात पडली. आई-बाबाही कुठेतरी हळवे झाले होते. इतक्यात… पुन्हा शिव्यांचा भडिमार कानी पडून तिची तंद्री भंगली. ते गलिच्छ शब्द… असंच काहीसं त्या दिवशी त्या नराधमांच्या तोंडून ऐकता ऐकता तिची शुद्ध हरपली होती.
‘‘दुपारतिपार काही आहे की नाही या निर्लज्जांना?…’’ अचानक बाहेरचा दरवाजा उघडल्याचा आवाज ऐकून आई धसकली.
‘‘मृणाल कुठे जातेस? थांब…’’ आईचे शब्द पूर्ण होण्याआधी मृणाल लिफ्टमध्ये शिरली पण होती.
तिरमिरीच्या एका झटक्यात मृणालनं समोरच्या इमारतीचं आवार गाठलं होतं. जेमतेम आठ ते पंधरा वर्षांची नुकतं मिसरूड फुटायला लागलेली सात-आठ मुलं होती ती. तिचा आवेश पाहून थबकून तिच्याकडे पाहत होती. डोळ्यांत एक उर्मट भाव मात्र होते.
‘‘तुम्ही सगळे आत्ता दोन मिनिटांत माझ्या घरी आलेले पाहिजेत मला.’’ जरबेच्या सुरात तिनं सुनावलं.
‘‘आम्ही काय केलं पण?’’ त्यातल्या एकानं आता उसनं अवसान आणलं.
‘‘नाव काय तुझं?’’
‘‘राजा… राजेश.’’ समोरचा स्वर आता थोडा मवाळ झाला होता.
‘‘राजा तू सगळ्यांना घेऊन मला लगेच वर आलेला हवा आहे. वरती आल्यावर बोलू. मला उशीर झालेला चालणार नाही.’’ इतकंच बोलून ती वळली. ती घरी परत येईपर्यंत आईच्या जिवाचं पाणीपाणी झालेलं होतं. दार उघडंच ठेवून मृणाल आत येऊन सोफ्यावर बसली.

See Also

‘‘काय गं, कुठे जाऊन आलीस?’’ बाबांनी कुतूहलानं विचारलं. ती काही बोलणार तितक्यात दारावर टकटक झाली. मृणाल आणि बाबा दोघांनी एकाच वेळी बाहेर पाहिलं. खालची आठही टाळकी दारात उभी होती.
‘‘मीच बोलावलं आहे त्यांना, बाबा. आत या रे सगळे.’’ मृणाल बोलली.
मान खाली घालून सगळे निमूट आत आले.
‘‘बसा त्या सतरंजीवर. पाणी देते. उन्हाचे खेळून आला आहात. तहान लागली असणार.’’ मृणालनं थंड पाणी भरून जग आणि चार-पाच पेले त्यांच्या हाती दिले. घटाघटा पाणी पिऊन ते मृणालकडे पाहू लागले.
‘‘ताई, आम्ही काय नाही केलं.’’ त्यातल्या एकानं आता हिंमत केली.
‘‘सगळे आम्हालाच बोलतात. पण आम्ही कुठे जायचं मग?’’
मृणालनं काही काळ त्यांना बोलायला दिलं.
‘‘सगळे तुम्हाला उगाच बोलतात का? तुमची काहीच चूक नसते का रे?’’ मृणालच्या प्रश्नावर अचानक त्यातले दोघं-तिघं बोलायला लागले.
‘‘आम्ही खेळायचं पण नाही. दिवसभर काय करू मग?’’
‘‘तुम्ही दिवसभर इथेच असता? शाळेत कधी जाता मग?’’ या प्रश्नावर मात्र सगळे गप्प.
‘‘काय रे? शाळा बुडवून हे उद्योग करता ना? तुम्ही पाहता का आमच्या इमारतीतली मुलं कधी तुमच्यासारखी खेळताना? अशी अश्लील भाषा बोलताना? तुम्हाला लाज वाटली पाहिजे एवढ्याशा वयात असं बोलताना.’’ मृणालचा राग आता शब्दांतून जाणवायला लागला होता.
‘‘कुठली शाळा ताई? आधी गावी होतो, तेव्हा रातीच्या शाळेत तरी जायचो. दिवसा शेतीवर असायचो. आता तर शेत पण विकलं बाबानं.’’ एकजण आता धीर धरून बोलायला लागला.

‘‘आणि इथे तर जवळ आमच्यासाठी शाळा बी नाहीये. सगळ्या तुमच्या लोकांच्या शाळा. एकच शाळा आहे, पण ती बाजूच्या शेरातल्या गावठाणात हाये. रोज कोण सोडणार आणि आणणार? आईकडे वेळ नसतो. रात्री पण हल्ली डूटी असते तिची.’’ त्यांच्या तोंडी आता प्रामाणिक स्वर लागला होता. मृणाल अवाक् होऊन ऐकत होती. गावाची शेती गेलेली ती गरिबांची पोरं, आता त्यांची हडकुळी शरीरं आणि खपाटीला गेलेली पोटं तिच्या नजरेला पडत होती. एक वेळ तरी खायला मिळत होतं त्यांना की नाही, देवच जाणे. मृणालला एकदम गलबलून आलं.
‘‘शिकायला मिळालं, तर अभ्यास मन लावून करणार का?’’ मृणाल आता हळुवार झाली होती.
‘‘कोण शिकवणार पण? सरकार नवीन शाळा देणार का आम्हाला?’’ एकानं विचारलंच.
‘‘सरकारचं नंतर बघू, पण मी सध्या शिकवेन तुम्हाला. रोज अभ्यास करणार असाल तर. रोज रात्री आठ ते दहा वाजेपर्यंत यायचं माझ्याकडे. आणि शनिवार-रविवारी अर्धा दिवस, पण सांगेन तो अभ्यास केला पाहिजे नीटपणे. मला कुचराई अजिबात चालणार नाही. आणि रोज रात्रीचा डाळभात पण इथे येऊन जेवायचा.’’ मृणाल त्यांच्याकडे रोखून पाहत होती.
सगळेजण स्तब्ध होते.

‘‘ताई, पण खालचा वॉचमन सोडेल का आम्हाला रात्रीचा वर?’’ एकाची रास्त शंका.
‘‘ते सगळं मी बघेन. पण एक महत्त्वाची गोष्ट, रोज दुपारचा अभ्यास करायचा. आणि संध्याकाळी या काकी शिकवतील ती रामरक्षा एकत्र जमून म्हणायची. त्यात खंड पडलेला मला चालणार नाही. काय मग, मंजूर?’’ आई त्यांना रामरक्षा निश्चित शिकवू शकते, याची तिला खात्री होती. वर एकदा या नित्यक्रमात पडली, की पोरं आपोआप सुधारणार, हे तिला माहीत होतं.
सगळ्यांनी निमूटपणे माना डोलवल्या.
‘‘चला तर, आज संध्याकाळपासूनच सुरुवात.’’ प्रत्येकाच्या हाती एक-एक मावा केक ठेवून तिनं त्यांना घरी पिटाळलं.
जाताना मात्र राजा घुटमळला.
‘‘ताई, रामरक्षा पण आजपासूनच शिकायची ना?’’ त्या चेहर्‍यावर ती पहिल्यांदाच वयाला शोभेल अशी निरागसता पाहत होती.
‘‘हो तर. आजच सुरू करायची.’’ तिच्या सांगण्यानिशी उत्स्फूर्ततेनं हर्षोद्गार काढून तो पळून गेला.
दार लावत तिनं बाबांकडे पाहिलं. त्यांच्या नजरेतून मुलीविषयीचा सार्थ अभिमान ठासून ओसंडत होता.
‘‘अगं, पण तुला झेपणार का हे सगळं?’’ आईचा काळजीयुक्त स्वर.
‘‘अगं, कुणीतरी सुरुवात करायलाच हवी ना? त्या चौघांना पण एक मृणाल वेळीच मिळाली असती, तर आपल्या घरात आज एक पीडिता निश्चित नसती.’’ बाबांच्या धीरगंभीर सुरावर आईनं फक्त मान डोलवली. अचानक मृणालच्या लक्षात आलं, खूप काळापासून ओटीपोटातली कळ तिला जाणवली नव्हती आणि आता परत जाणवणारही नव्हती.

– चारुशीला सिंग

View Comments (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

© 2019 Menakaprakashan. All Rights Reserved.
Website Designed & Developed by Lets Webify

Scroll To Top
error: सूचना:सर्व हक्क कॉपीराईट कायद्यांतर्गत सुरक्षित.