Now Reading
अ‍ॅम्ब्युलन्स

अ‍ॅम्ब्युलन्स

Menaka Prakashan

एका मोठ्ठ्या कारखान्याच्या आवारात तो उभा होता. आसपास इमारतीच इमारती पसरल्या होत्या. नाही, फक्त इमारतीच नाही. शेकड्यांनी अ‍ॅम्ब्युलन्सेससुद्धा होत्या. अ‍ॅम्ब्युलन्सेसचाच कारखाना होता तो, पण बाकी त्याला काही म्हणजे काही सुधरत नव्हतं. गावाबाहेर माळरानावर तो आला होता. आसपास झाडोरा वगैरे अस्ताव्यस्त पसरला होता. नुसत्याच मंद उताराच्या टेकड्या त्याच्याकडे बघत बसल्या होत्या. आणि अशातच त्याला तो कारखाना दिसला होता.

कारखान्याला काटेरी तारांचं कुंपण होतं. सुरक्षेच्या भिंती वगैरे नव्हत्या. आतमध्ये मोकळ्या मैदानात शेकड्यानं, नाहीतर हजारांनी अ‍ॅम्ब्युलन्सेस पसरल्या होत्या. ‘रुग्णवाहिका’ असं ठसठशीत लाल अक्षरांत त्यांच्यावर रंगवलेलं दिसत होतं. लाल दिवेसुद्धा केकवर चेरी ठेवावी तसे दिसत होते. पण सगळ्या अ‍ॅम्बुलन्सेस काही एकसारख्या दिसत नव्हत्या. काहींचा आकार फारच मोठा होता. काही अगदी छोट्या होत्या. थोडं जवळ गेल्यावर त्याला दिसलं, की त्यांच्यावर ‘फर्स्ट क्लास’, ‘सेकंड क्लास’, ‘थर्ड क्लास’ असं लिहिलेलं होतं. भयंकर उन्हात त्याला अजून काही दिसत नव्हतं. ढग काही फार सावली वगैरे देत नव्हते. त्यांच्या सावल्या समुद्राच्या लाटांसारख्या खालच्या रानावरून पुढे जात होत्या. खालचा अ‍ॅम्ब्युलन्सेसचा सागर मात्र ढिम्म उभा होता. डोळ्यांना सहन न होणारा प्रकाश तिथून येऊन टोचत होता.

शेवटी तो न राहवून आवारात आला होता. सिक्युरिटी गार्ड त्याच्याकडे एकटक बघत राहिला होता. तो जवळ येऊन पोचल्यावर त्यानं उगाच काहीतरी वहीत लिहिण्याचा आव आणला होता. ह्यानं एक-दोन वेळा खिडकीवर टकटक केल्यावर त्यानं ह्याच्याकडे डोळ्यांच्या कोपर्‍यातून बघितलं.
‘‘ही काय जागा आहे हो?’’
‘‘हैं जी?’’
‘‘ये कौन सी जगह है भैय्या?’’
‘‘ये तो गोरमेंट फैक्ट्री है। अ‍ॅम्ब्युलन्सेस बनाते हैं।’’
‘‘अंदर आ के देख सकता हूँ क्या?’’
‘‘हां हां भाई, जितना देखना है देख लीजिये। वैसे अ‍ॅम्ब्युलन्स में कौनु देखने लायक चीज है नहीं। लेकिन अगर आप चाहें तो देख सकते हैं। ऐसी जगह पर कैसे किसी को रोक सकते हैं?’’

आत आल्यावर त्याला कटिंग मशिन्सचा आवाज जास्त तीव्रतेनं जाणवला. वेल्डिंग मशिनच्या सुरसुर्‍या उडताना दिसत होत्या. भल्यामोठ्ठ्या पंख्यांच्या संथ पात्यांची घरघर ऐकू येत होती. त्या दिशेनं तो निघाला. एक टेकाड ओलांडून गेल्यावर त्याला शेड्सची लांबलचक रांग दिसली. आणि पुढ्यात ह्या एवढ्या अ‍ॅम्ब्युलन्सेस. त्यांच्या पांढर्‍याशुभ्र रंगाकडे बघताना डोळे भाजून निघाल्यासारखं वाटत होतं. पण त्यातसुद्धा एकसंधपणा नव्हता. थर्ड क्लासमधल्या अ‍ॅम्बुलन्सेस अगदी पातळ कचकड्याच्या वाटत होत्या. त्यांचा पांढरा रंगसुद्धा चुनासफेदी केल्यासारखा दिसत होता. सेकंड क्लासमधल्या जरा बर्‍या होत्या. नेहमीची बॉडी वाटत होती. तोच दवाखान्याची विचित्र आठवण करून देणारा रंग. सगळ्यांवर स्थानिक सरकारचं नाव ठाशीव लिहिलेलं होतं. ठसठशीत ओले पेंटब्रशचे स्ट्रोक्स सलाईनच्या वासानं भरून गेले होते. फर्स्ट क्लासमधल्या अ‍ॅम्बुलन्सेस मात्र फार सुबक रंगवल्या होत्या. एकदोघांकडे बघता बघता तर त्याला अगदी संगमरवराचा भास झाला. त्यांच्यावर शांत हलक्या सोनेरी रंगानं नाजूक नक्षीकामही केलं होतं. त्यांचा आकार अगदी एखाद्या कॅराव्हॅनसारखा होता.

तिकडे शेड्समध्ये काम जोरात सुरू होतं. असेम्ब्ली लाईन लागली होती. वेल्डर्स, पेंटर्स, व्हार्निश लावणारे, लोहार, इन्स्पेक्टर्स, मुकादम वगैरे सगळे घामाघूम होऊन चटचट काम उरकत होते. बरेचसे जण नुसत्या बनियन-लुंगीवर होते. त्याच्याकडे कुणीच दुसरी नजर टाकत नव्हतं. ठण ठण घण घण काम सुरू होतं. तो गुपचूप पावलं उचलून पुढे जाऊ लागला. एका शेडपाशी एक मुकादम अ‍ॅम्ब्युलन्सेसवर त्यांचे क्लासेस लिहीत होता.
‘‘काय हो, हे क्लासेस कशाला लिहिताय तुम्ही असे?’’
‘‘प्रत्येक गोष्टीला क्लास असतोच साहेब. नवे आलाय काय?’’ असं म्हणून त्यानं पानाची पिंक बाजूला टाकली.
‘‘अहो, पण म्हणून अ‍ॅम्ब्युलन्ससारख्या गोष्टीलाही क्लास?!’’
‘‘साहेब, दवाखान्याला क्लास असतोय. मग अ‍ॅम्ब्युलन्सला क्लास असला तर कुठे बिघडलं? आता पूर्वी नाही का मोठा माणूस असेल, तर चंदनाच्या लाकडांवर जाळायचे. मीडियम असेल तर सागबिग आणायचे. गरिबाला अशीच कुठलीतरी बाभळीबिभळीची रानातली लाकडं असायची. आतासुद्धा त्या दाहिन्या असतात त्यात डिझेल वापरायचं, का पेट्रोल वापरायचं, का आक्टेननं धूर काजळी काही न होता जाळायचं, असं करायचं आहे. ज्या क्लासचा जीव त्या क्लासचं समदं.’’ म्हणून तो हसला.

तो अवाक् होऊन बघतच राहिला. मग गप्प बसून त्या अ‍ॅम्ब्युलन्सेसकडे जाऊ लागला. जवळ गेल्यावर त्याला लक्षात आलं, की त्याच्या पुढ्यातल्या अ‍ॅम्ब्युलन्सेस फारच वेगळ्या होत्या. कार्बन फायबरची वगैरे बॉडी आहे की काय, असंही त्याला वाटून गेलं. काहीतरी भयंकर महाग वाटत होतं. पण फक्त त्यामुळेच नाही, तर त्यांच्यावरच्या कलाकुसरीमुळेही ह्या एलियन वाटत होत्या. एकीवर नेहमीच्या शब्दांशिवाय नाजूक नारिंगी बॉर्डरी करून त्यांच्यामध्ये सुंदर अक्षरांत संस्कृत मंत्र लिहिले होते. तसाच नारिंगी-लाल सूर्योदयाचा देखावा करून त्या साक्षीनं वेदशास्त्रसंपन्न ब्राह्मण मंत्रघोष करत होते, असं दाखवलं होतं. आरोग्याच्या देवतांना आवाहन वगैरे करणारे मंत्र असावेत, असं त्याला वाटलं. दुसर्‍या एका अ‍ॅम्ब्युलन्सवर हिरवी नक्षी होती आणि कुराणातल्या आयता कलाकुसरीत दडवल्या होत्या. मदिनाचा हिरवा घुमट हलक्या हातानं रंगवून त्यापुढे झुकलेले लोक त्यावर दाखवले होते. अशाच एका अ‍ॅम्ब्युलन्सवर बायबलमधले देखावे, हात पसरवून उभा असलेला येशू आणि मंत्रही त्याला लांबून दिसले. ह्या जन्मातले मायकेल अँजेलोच जणू इथे ह्या माळरानावर कामात गढून गेले होते.

तो थोडा पुढे आला. इथे तर आतापर्यंत पाहिलेली सर्वात मोठी अ‍ॅम्ब्युलन्स होती. हिच्यावर अनेक सांस्कृतिक देखावे वगैरे होते. शेकोटीभोवती रिंगण करून लोक गरब्यामध्ये नाचतात तसे डीजेच्या तालावर नाचत होते. एका टेबलावर भरपूर फराळाचे पदार्थ मांडले होते. आनंदी स्त्रीपुरूष त्यांचा आस्वाद घेण्यात आणि गप्पागोष्टींमध्ये मग्न दाखवले होते. मागे नोकर लगबगीनं इकडून तिकडे जात होते. त्याला चित्रकाराची कमाल वाटली. समुद्रातल्या एका यॉटवर उभं असलेलं आणि प्रेमात रममाण झालेलं जोडपंही त्याला दिसलं. पुढे पाहतो, तर शेअर बाजाराची बिल्डिंगसुद्धा होती. आता मात्र अनावर होऊन त्यानं कुतूहलानं आत पाऊल टाकलं. ते दृश्य पाहून तो दिङ्मूढ झाला.

आतमध्ये एखादा फाईव्हस्टार हॉटेलमधला स्वीट असावा तसं वातावरण होतं. बसायला सोफे, खिडक्यांना मलमलीचे पडदे टांगले होते. पाऊल रुतेल असा गालिचा पसरला होता. मोठा फ्रीज ठेवला होता. आतमध्ये वायफायची सुविधा असल्याचंही त्याला दिसलं. भलंमोठं स्वयंपाकघर होतं. सार्‍या विधींची आलिशान सोय होती. वॉशिंग मशीन होतं. फ्लॅट स्क्रीन टीव्ही होता. साऊंड सिस्टीमही होती. एवढंच नाही, तर आतमध्ये इलेक्ट्रॉनिक बोर्ड होता. शेअर बाजारात असतो तसा. त्यानं तो कुतूहलानं सुरू केला, तर तो बॅटरीवर चालत होता. त्यावर लाईव्ह ट्रेडिंगच्या सोयीसाठी कंपन्यांची नावं आणि भाव सटासट जाऊ लागले. जवळच मोठं टेबल आणि लाईव्ह कॉन्फरन्सिंगसुद्धा होतं. अजूनही एक-दोन उपकरणं होती ती तर त्यानं कधी पाहिलीही नव्हती. कुणासाठी हे बनवत असतील, असा विचार करत तो बाहेर आला. तेव्हा मघाचा मुकादम समोरच आला.

‘‘हे आमचं बेष्ट मॉडेल बघा!’’ तो अभिमानानं म्हणाला, ‘‘ह्याला आम्ही म्हणतो, महाराजा!’’
‘‘ह्यांना नावंसुद्धा आहेत?’’
‘‘मग काय तर!’’
‘‘आणि त्या दुसर्‍याचं?’’
‘‘काय भरपूर नावं आहेत. लक्ष्मी आहे, टायगर आहे, बादशाह आहे.’’
‘‘अच्छा अस्सं होय. कुणासाठी बनवताय तुम्ही हे सगळं?’’
‘‘प्च!’’ करून त्या मुकादमाने तो प्रश्नच झाडून टाकला, आणि तो पुन्हा स्वतःच्या कामाला निघून गेला.
तो मुकाट बाहेर आला. तेव्हा सूर्य हळूहळू झुकायला लागला होता. संध्याकाळचं वारं थोडं सुटायला लागलं होतं. थोडंफार इकडेतिकडे करून शेवटी त्याला तिकडून निघावंसं वाटलं. आता अ‍ॅम्ब्युलन्सचा समुद्र डोळ्यांना त्रास देत नव्हता. आता ती सगळी सुसज्ज सेना वाटायला लागली होती. एकेक करून त्यातल्या काही बाहेरही निघत होत्या. गेटपाशी एक मॅनेजर म्हणावा असा माणूस ड्रायव्हर्सना काही सांगत होता. त्याचे हातवारे ओळखीचे वाटत होते. सिक्युरिटी गार्ड स्वतःच्या बाईकवर बसून निघत होता. हे सगळं पाहून तो हळूहळू गेटकडे जायला लागला. ड्रायव्हर्स अ‍ॅम्ब्युलन्सकडे निघाले होते.
तो मॅनेजर वळून गेटबाहेर बघायला लागल्यावर त्याला एकदम लक्षात आल्यासारखं झालं. आणि त्यानं चालण्याचा वेग वाढवला. पण तेवढ्यात त्याला लक्षात आलं, की त्या निघालेल्या अ‍ॅम्ब्युलन्स भरधाव वेगानं मॅनेजरच्या दिशेनं सुटल्यात. त्यांचा आवाज आता भलतीच घरघर करत होता. एखाद्या हिंस्र जनावराच्या घशातून निघावा तसा. पण त्याला तिकडे त्याची काही कल्पनाच नसल्यासारखा तो उभा होता. आपला भाऊ आता चिरडला जाणार, हे पाहून तो एकदम धावत जीव खाऊन ओरडायला लागला.

‘‘मंदार! मंदार! अरे, मागे बघ! त्या अ‍ॅम्ब्युलन्सेस येतायत बघ!’’ पण त्याची किंकाळी एकदम भेसूरपणे घशातच विरली. आणि तो इतक्या जोरानं जागा झाला, की त्यानं पलंगावरून सरळ खाली लोटांगण घातलं.
श्वास जोरात लागला होता, तो नेहमीसारखा होईपर्यंत आणि आजूबाजूची जाण येईपर्यंत काही सेकंद गेले. मग त्यानं खडबडून जागं होत फोनकडे बघितलं. तर आठ वाजले होते. आजकाल सहसा त्याला इतक्या उशिरापर्यंत झोप कधीच लागत नव्हती. त्याचा नंबर सोशल मीडियावर फिरल्यानंतर सकाळ झाली रे झाली, की फोन खणखणायला लागायचा. ‘तिकीटासाठी दाही दिशा’ असं लोकांचं झालं होतं. लॉकडाऊनमध्ये पूर्वी तर कितीतरी करुण कहाण्यांचा सडा रोज सकाळी त्याच्या पायापाशी पडल्यासारखा व्हायचा. ‘मला माझ्या आईकडे जाऊ द्या’ म्हणून रडणार्‍या त्या बाई, चपलेसकट सगळं चोरीला गेलेला तो मुलगा, मुलीच्या जिवाच्या भीतीनं पुण्याहून चालत निघालेलं ते जोडपं, पोलिसांच्या हातापाया पडून निघणारे लोक… हे सगळं त्याच्या घशाशी दाटून यायचं. आता रेल्वेनं गाड्या सुरू केल्यापासून परिस्थिती जरा तरी सुधारली होती, पण तरी स्टेशनच्या पार्किंग लॉटमध्ये कुत्र्यांसारखे झोपलेले ते लोक काही कमी होत नव्हते. बरं, त्यातून स्वतःच्या आईवडलांची, भावाची, बहिणीची काळजी त्याला होतीच. त्याच्या सध्याच्या कामामध्ये त्याला त्यांना भेटता येणं शक्य नव्हतंच.

पटकन उठून त्यानं सकाळची कामं आवरायला घेतली. लवकरच रोजच्यासारखं त्याला बाहेर पडायचं होतं. कलेक्टर ऑफिसात जाऊन याद्या करायच्या होत्या. याद्यांमधली काही नावं शोधून काढायची होती. त्यांच्या मालकांनी त्यांना वेठबिगारीसारखं जुंपून ठेवलं असेल, तर त्यांना तिथून बाहेर काढायचं होतं. प्रत्येक वेळी असे एखाद-दोन तरी निघायचेच. त्यांचा तीन-चार महिन्यांचा पगार वगैरे विसरून त्यांना फक्त घरी जायची इच्छा असायची. पण तेही नियतीनं किती मुश्किल करून ठेवलं होतं. रात्री अकरा-बारा वाजतासुद्धा त्याला ही कामं करायला लागत होती. स्वतःच्या एक्सपोझरविषयी तर त्यानं चिंता करणं केव्हाच सोडलं होतं. पण ह्या गुंडांशी भांडायचं, त्यांना ‘कलेक्टरला सांगेन’ वगैरे धमक्या द्यायच्या, हाही ताण काही कमी नव्हता. त्यातून जेवणाचं काम कमी झालं असलं, तरी पूर्णपणे संपलं नव्हतंच. त्याला असे बरेच लोक माहिती होते, जे दुपारी चारपर्यंत त्याची टीम पोचेपर्यंत भुकेलेच असायचे. सोशल सिक्युरिटीचं जाळं किती घट्ट म्हटलं, तरी अनेक लोक त्यातून सुटलेलेच होते. चार मुलांच्या बापानं गळफास लावून घेतल्याची बातमी रोजची वाटावी इतकी परिस्थिती निष्ठूर झालेली होती.

शेवटी तो बाहेर पडला, तेव्हा दहा वाजून गेलेच होते. झोपून उठल्यानंतरचा मोकळा नि:श्वाससुद्धा त्यानं गाडीत बसल्यावर टाकला. खरंतर आताशा गाडीमध्येच त्याला जास्त मोकळं वाटायचं. घरी जाऊन झोपणं म्हणजे एखादं काम असल्यासारखं झालं होतं. त्यातून ही चित्रविचित्र स्वप्नं त्याला पडत होती. तीसुद्धा त्याला जागं करून निघूनच जायची, आणि असा मोकळा श्वास बाहेर पडल्यावर घेतला, की आठवायची. भावाकडे शिंगं रोखून निघालेल्या त्या अ‍ॅम्ब्युलन्सेस त्याच्याकडे आता बघून फुत्कार सोडतायत, असं त्याला वाटलं. तेवढ्यात बाजूनं एक अ‍ॅम्ब्युलन्स भेसूर आवाज करत गेलीच. तो तिच्या दिशेनं असा काही बघत राहिला, की त्याच्या मैत्रिणीला काहीतरी वेगळं जाणवलं.
‘‘काय रे, सब ठीक?’’
‘‘हो, तीच स्वप्नं गं एकेक.’’
‘‘काय यार, मलाही असंच होतं काहीतरी. पण तुझी स्वप्नं म्हणजे भाऽरी अजब असतात. एकदा लिहून काढली पाहिजेत.’’
ह्यावर तो काहीतरी म्हणणार होता, तेवढ्यात तिनंच एकदम –
‘‘आज पॅकेज जाहीर झालंय पाहिलंस का?’’
‘‘नाही गं. व्हॉट्सअ‍ॅपवर आलं होतं काहीतरी, पण मी काही ते बघत बसलो नाही.’’
‘‘वीस लाख कोटींचं पॅकेज म्हणतायेत. म्हणजे असणार त्याच्या दहा टक्केच, पण सांगायला काय काहीही सांगतील.’’
‘‘हं…’’ तो पुन्हा गप्प झाला.

सगळीकडे ऊन नुसतं तंगड्या ताणून पसरलं होतं. समोरून येणार्‍या माणसांचे घामट चेहरे लकाकत होते. ड्रायव्हरच्या चेहर्‍यावरून बर्फ वितळून व्हावं तसं पाणी ओघळत होतं. पण तरी माणसं भर उन्हाची राबत होती. पुढे दोन-तीनजण कुदळ-फावडी घेऊन उभी होती. त्यांनी खोदून काहीतरी वर काढलं होतं आणि ती हसत त्यांच्या हातातल्या त्या पुडक्यांकडे बघत होती. गाडी त्यांच्या जवळ गेली, आणि तो आश्चर्यानं त्यांच्याकडे बघतच राहिला. ती करकरीत नोटांची बंडलं होती. माणसांच्या घामाच्या लकाकीत त्यांची चमक मिसळल्यासारखी वाटत होती. ड्रायव्हरनंही थबकून गाडी थांबवली. तेवढ्यात त्याचं लक्ष बाजूच्या पिंपळाकडे गेलं. त्याच्यावर एक माणूस चढला होता. फांदीच्या बेचक्यात काही बंडलं आकाशातून पडल्यासारखी वाटत होती, ती तो खेचत होता. खाली बहुधा त्याची बायको आणि मुलगा फाटक्या कपड्यांत उभे होते. तो मुलगा आनंदानं जागीच खिळून राहिला होता. एकदम एक बंडल खाली पडलं, तशी त्यानं त्याच्यावर झडप घातली आणि तो जनावरासारखा ते चावून फाडायलाच लागला. त्याच्या आईच्या हातात एक बंडल पडलं, तशी ती आनंदानं नाचायला लागली. तेवढ्यात त्या माणसाचा तोल गेला, आणि तो धपकन खालीच पडला. निपचित पडूनच राहिला. पण त्याची बायको आणि मुलगा त्यांच्या हर्षभरात नाचतच होते. तो पटकन गाडीतून खाली उतरला, आणि त्या माणसापर्यंत गेला. पण त्यानं काहीच हालचाल केली नाही. त्यानं हाका मारून आजूबाजूच्यांचं लक्ष वेधायचा प्रयत्न केला, पण कुणीच काही केलं नाही. त्याला एकदम जाणवलं, की आसपासच्या प्रत्येक माणसाच्या हातात बंडल आहे. अगदी पानं वेचणार्‍यांच्या धडुत्यातूनही नोटा डोकावत होत्या. क्षणभर त्याला आपण ड्रोनसारखे हवेत उडून बघतोय आणि आसपासच्या प्रत्येक माणसाला बंडलं काढताना बघतोय, असं दृश्य दिसायला लागलं. अगदी गच्चीवर वाळत घातलेल्या पापडांवरही बंडलं वाळत पडली होती. सगळेजण फार हसतमुख आणि आनंदी वाटत होते. त्याला कुणीतरी ओरडून म्हटलं, ‘‘ओ साहेब, तुमच्या धान्याची गरज नाही आता आम्हाला. हे पाहा पैसाच पैसा! तुम्ही पण घ्या. फार राबलायत आमच्यासाठी!’’ त्यानं मान खाली घातली आणि त्याला जाणवलं, की गरम गरम झळा येणार्‍या मातीखाली तशाच गरम अगदी आत्ताच छापलेल्या असाव्यात अशा नोटा दिसतायेत. आनंदून तोही इकडेतिकडे करत त्या सगळ्या जमिनीकडे बघायला लागला, आणि पटकन गाडीवरच आपटला.

‘‘सॉरी, सॉरी बरं का सायेब. ते ट्रॉपिकमध्ये तो सायकलवाला एकदम मधे आला म्हणून ब्रेक मारला पटकन.’’ ड्रायव्हर त्याला म्हणाला. हा एकदम ताठ होऊन सीटला मागे टेकून त्याच्याकडे शून्य नजरेनं बघतच राहिला.
तोवर ते येऊन पोचले होते. पोतराज वस्ती, लमाण वस्ती, गोसावी वस्ती, अशा अनेक वस्त्या त्याला ह्याच काळात पहिल्यांदा जाणवल्या होत्या. पूर्वी तो ‘समबडी एल्स’स प्रॉब्लेम’ असायचा. फुगे विकणारे, फुलं विकणारे, रिमोटची कव्हरं, मोबाईल चार्जर, मोबाईल कव्हरं विकणारे, देवादिकांचे फोटो विकणारे, झालंच तर नंदीबैलवाले, वासुदेव वगैरे अनंत प्रकारचे लोक त्याला भेटले होते, असाहाय्यपणे रस्त्यावर बसलेले दिसले होते. पोलिसांच्या भीतीनं कुठेकुठे जाऊन माणसं लपायची, आणि खाण्यासाठी बिळातल्या उंदरासारखी पटकन बाहेर पडून जे मिळेल ते घ्यायला लागायची. पोलिसही वैयक्तिक पातळीवर खरंतर चांगलंच वागायचे, पण सरकारी पातळीवर संस्थात्मक ढिसाळपणा खूप होता. मुळात लॉकडाऊन वगैरे निर्णयही दोन महिने ‘काहीच होत नाही’ अशा भ्रमात राहून मग अचानक एका दिवशी घेतलेला होता. बाळाचे पाय तिथे पाळण्यातच दिसले होते. त्यामुळे हे सगळं असंच चालणार अशाच प्रकारे सगळं होतं. नंतर ह्या लोकांना परत जायला म्हणून तिकिटं काढणं, बसची सोय करणं, वगैरे सगळंही अनेक संस्थांच्या कार्यकर्त्यांनी आपल्या अंगावर घेतलं होतं. तिथे पुन्हा तिकिटांची किंमत सोयीनं दुप्पट केली होती. राष्ट्रीय पातळीवर ह्याचे पैसे केंद्र देणार की राज्य देणार, वगैरे कलगीतुरा भरपूर रंगला होता, पण इथे प्रत्यक्ष तिकिटं अनेकांनी स्वतःच्या पैशातून काढली होती.

ह्या सगळ्यात त्यानं भरपूर कष्ट घेतले होते. सुरुवातीचे दोन महिने भरपगारी असलं, तरी लॉकडाऊनच्या नियमांमुळे त्याला काम फार नव्हतं. नंतर तो ते सांभाळून हे सगळं हिरीरीनं करत होता. त्याच्या शरीरावर आणि मनावर ताण भरपूर होता. कधीतरी ओक्साबोक्शी रडावंसं वाटायचं. तेव्हापासूनच ही स्वप्नं वगैरे सुरू झालं होतं. आईवडील, भाऊ, बहीण सगळ्यांचीच त्याला आठवणही यायची. सगळ्या कामामध्ये दिवस निघून गेला, की रात्री त्याला दाटून येण्याइतकीही शक्ती उरायची नाही, पण त्या सगळ्या भावनांची, भीतीची बीजं कुठेतरी मनात पडली होती. आपण काहीच करू शकत नाही, ह्या विचारानं रात्री धड झोप लागायची नाही, आणि लागली तर विचित्र लागायची.

See Also

काथ्याचे दोर तयार करणारे, गारुडी, डोंबारी, देहविक्रय अशा प्रकारची कामं करणार्‍यांच्या वस्तीत आज तो आणि त्याची मैत्रीण गेले होते. ह्या वस्त्यांमध्येही त्यांना तर्‍हेतर्‍हेचे अनुभव आले होते. तिथल्या कुठल्या तरी संस्थांचे लोक नेहमी नावांच्या याद्या वगैरे बनवून वाटपाला मदत करायचे. एकदा एक माणूस आला, त्याचं नावच यादीमध्ये नव्हतं. त्याच्या मैत्रिणीनं विचारलं, तर संस्थेचा माणूस म्हणाला, ‘ते ‘आमच्यातले’ नाहीत म्हणून.’ इतक्या अस्मानीमध्येही काही लोकांच्या मनात ह्या अशा गोष्टी यायच्याच. अगदी शिकलेसवरलेले पांढरपेशे लोकही ‘का हो, तुम्ही तसल्या बायकांना कशाला मदत करता? बघा हं, डोक्यावर बसायची एखादी’ म्हणून सवाल करायचे. काहींनी वर असं म्हणून ‘तसल्या’ बायकांशी सलगी करण्याचे मांडे मनातल्या मनात खाल्लेलेही त्याला त्यांच्या डोळ्यांत दिसले होते.

वाटप करून झालं, तेव्हा दुपार टळूनही गेली होती. लोकांच्या लाचार अवस्थेमुळे त्याला स्वतःचीही चीडच येत असे. अन्नाची पाकिटंही दुरून, किंवा खाली ठेवून द्यायची. झुंडी जमा झाल्या, की त्यांच्यावर ओरडायला लागतच असे. आता स्टेशनवर ते पोचले होते, तिथेही तसंच. याद्यांमध्ये नावं नसलेले लोक आले, की त्यांच्या अंगावर आरडाओरडा व्हायचा. शेवटी हीही माणसंच आणि तीही. त्यांच्या गावांची नावं वगैरे लिहून घ्यायची, त्यांना ती धड सांगताही येत नसत. सगळ्या कल्लोळात कसंबसं काहीतरी लिहायचं. ‘बसचं तिकीट काढून देतो, गाडीत बसवून देतो,’ असं सांगून भामटे लोकांना घेऊन यायचे आणि त्यांना आसपास सोडून देऊन पसार व्हायचे. अशा कितीतरी लोकांना तर आपल्या बाबतीत काय घडलंय ते धड कळायचंही नाही. त्यांना संस्थेची माणसं म्हणजे त्या भामट्यांचीच माणसं वाटायची, आणि ते त्यांच्या मागे मागे करायचे. एक तर आई आणि छोटं सहा महिन्यांचं बाळ असे दोघं फसवले जाऊन शेवटी स्टेशनसमोरच रस्त्यावर राहत होते. नुसते हताश बसून राहिलेले, घाबरलेले, स्फुंदून रडणारे असे कितीतरी लोक तिथेच राहत होते. ह्या सगळ्यांचं आयुष्य कधी सुरळीत होईल का, ह्या प्रश्नाला कुणाकडेच उत्तर नव्हतं. आपापल्या परीनं त्यांच्यातला प्रत्येकजण हा प्रश्न सोडवायचा प्रयत्न करत होता.

ही अशी सगळी कामं त्या दिवसापुरती संपवून ते शेवटी रात्रीच्या सुमारास घरी यायला निघाले. गाडीनं त्याच्या मैत्रिणीला घरी सोडून तो पुढे निघाला. त्याचे डोळे तसे मिटलेलेच होते. मधेच कुठेतरी गाडीचा वेग एकदम कमी झाला, तेव्हा तो भानावर आला. त्यानं बाहेर पाहिलं, तर भटक्या कुत्र्यांना खाऊ घालणारे काही प्राणिप्रेमी रस्त्याच्या मधोमध उभे होते. बहुधा बाजूच्या सोसायटीमधले काही लोकही रस्त्यावर उभे राहून तावातावानं त्यांच्याशी वाद घालत होते. एक आलेली मुलगी बहुधा उत्तर भारतीय असावी. ती सोसायटीमधल्या एका काकूंशी जोरजोरात ओरडून बोलत होती. त्या काकूंच्या बोलीवरून त्या दक्षिणेकडच्या वाटत होत्या, पण त्यांच्या बोलण्यात मधूनच मराठी शब्दही घुसत होते, ह्याची त्याला मौज वाटली. ‘तुम को काना डालना है तो डालो, लेकिन यहाँ खडे रहो और सब उचल के ले के जावो’ असं त्या मुलीला त्या सुनावत होत्या. गाडी त्यांना ओलांडून पुढे निघाली, तेव्हा जमलेले कुत्रेही गाड्यांवर आणि सगळ्यांवरच भुंकायला लागले होते. अचानक कुत्र्यांची संख्या त्याला फारच वाढल्यासारखी वाटली. अचानक गल्ल्यागल्ल्यांमधून वेगवेगळ्या आकाराचे आणि प्रकारचे कुत्रे जमा होऊ लागले होते. ते आता एकमेकांवरच गुरगुरायला लागले होते. दिव्याच्या पिवळ्या प्रकाशात त्याला घाम फुटल्याचं त्याला जाणवलं. सगळा भुंकाळ्यांचा आवाज धारदार ब्लेडच्या पात्यांसारखा काचत होता. मधेच त्याला वाटायला लागलं, की कुत्र्यांच्या आता गँग्ज तयार होतायत. त्याला हेही लक्षात आलं, की आता तो हळूहळू ह्या सार्‍यानं वेढला जात होता. आणि त्या सर्व गोंगाटातून त्याला एकदम त्याच्या आईच्या हाकांचा आवाज ऐकू येऊ लागला. तो ओरडून तिला ‘ओ’ देऊ पाहत होता, पण त्याचा आवाज बहुधा तिच्यापर्यंत पोचतच नव्हता. त्याला मात्र तिच्या हाका व्यवस्थित मोठमोठ्यानं ऐकू येत होत्या. तो मोठमोठ्यानं ओरडायला लागला, पण त्याच्या घशाला शेवटी कोरड पडली. जीव खंतावून बाहेर पडायला लागेल, अशी अस्वस्थ भावना त्याला झाली. तेवढ्यात त्याच्या ड्रायव्हरनं त्याला जोरजोरात हलवलं, आणि धाडदिशी तो जागा झाला.

गाडीतून बाहेर पडल्यावर तो कसाबसा दारूड्यासारखा धडपडतच दारापाशी आला. इथेही एक माणूस मोठमोठ्यानं फोनवर बोलत होता, आणि ‘इन्होने मेरे को तंग किया’ वगैरे काहीतरी गार्‍हाणं ऐकवत मधूनच आजूबाजूला जमलेल्या लोकांवर धावून जात होता. तेही मोठमोठ्यानं ‘जा ना मग इथून, कशाला थांबलायेस’ वगैरे काहीतरी ओरडत होते. कुणाचं तरी त्याच्याकडे लक्ष गेलं, आणि ‘अरे, हे बघ ना काय चालू आहे’ करत तो त्याच्याकडे आला, पण त्याच्याकडे लक्ष न देता नुसता हात हलवून तो चटचट पुढे गेला. कुलपाशी थोडी झटापट करून तो आत घुसला, आणि त्यानं गटगट पाणी प्यायला सुरुवात केली. अर्धी बाटली एका घोटात पिऊनच तो थांबला. मग त्याला जरा मळमळ कमी झाल्यासारखी वाटली.

खरंतर काही खाण्याची त्याला इच्छा होत नव्हती, पण काहीतरी खाणं त्याला भाग होतं. चांगला इंद्रायणी भात शिजायला लागल्यावर त्याला जरा बरं वाटायला लागलं. ‘जेवताना शांतपणे जेवावं रे’ त्याला आठवलं. त्यामुळे मनात घाई, पण हातानं हळू असा तो खाऊ लागला. त्या घाईनं त्याला दुसरं काही सुचत नव्हतं. अगदी फोनही त्यानं हातात घेतला नाही. जेवण आटोपून मग उद्याची तयारी मनात करत तो फोनकडे बघायला लागला. शेकडो मेसेज जमा झाले होते. त्यातले अगदी उद्या हवे असलेले त्यानं बघितले, काही जुजबी उत्तरं वगैरे लिहिली. त्याच्या स्वतःच्या कामाचं सटरफटर काहीतरी बघितलं. आणि शेवटी मास्क न चढवताच गच्चीवर जाऊन उभा राहिला.

शहर त्याच्याकडे ढुंकूनही बघत नव्हतं. गल्ल्यांमध्ये सगळीकडे तुरळक तरी माणसं होतीच. शेतामध्ये गव्हाच्या कापलेल्या धाटांसारखी ती खुजी दिसत होती. सारं शांत वाटत असलं, तरी हवेतून नकळत पिसं उडत असावी, तशी जगण्याची कुजबुज त्याच्यापर्यंत येतच होती. सगळ्या दिव्यांमध्ये मधेच त्याला स्मशानभूमीचा अंधारही दिसत होता. हवेत अजिबात गारठा नव्हता. त्याला अचानक सगळे कपडे काढून कुठेतरी नदीत उडी मारण्याची इच्छा झाली, पण असलं काही करणं त्याच्या स्वभावात नव्हतं. शेवटी चांगलीच रात्र झाली, तेव्हा तो पुन्हा खाली आला. कपडे बदलून त्यानं बेडला पाठ लावली. अचानक त्याला जवळूनच कुठून तरी अ‍ॅम्ब्युलन्सचा आवाज जोरात ऐकू येऊ लागला.

– आदित्य कर्नाटकी

View Comments (0)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

© 2019 Menakaprakashan. All Rights Reserved.
Website Designed & Developed by Lets Webify

Scroll To Top
error: सूचना:सर्व हक्क कॉपीराईट कायद्यांतर्गत सुरक्षित.